Ilda Lumani

“Koalicioni Meta-Berisha ishte e do mbetet në kujtesën e ndërgjegjen e votuesit të majtë si një pakt me djallin, jo në emër të kahjeve politike e të vizionit ndaj interesave të vendit, por thjesht në emër të dueleve, të hakmarrjeve e karrigeve personale”. Kështu e konsideron shkrimtarja dhe gazetarja e njohur në botë, Elvira Dones marrëveshjen e kreut të LSI, Meta me kryeministrin Sali Berisha. Në këtë intervistë ekskluzive nga Shtetet e Bashkuara të Amerikës Dones rrëfen përjetimin e saj të gjithë procesit para dhe pas zgjedhor... Zgjënjimin që ka pësuar ajo dhe gjithë shqiptarët e diasporës për procesin e mefshtë të numërimit. Dones ndalet gjërësisht tek situata post zgjedhore, tek lidërët kryesorë të vendit sot, duke dhënë opinionet për secilin prej tyre. Ndërkaq ajo ndan me ne edhe projektet në lëmin e librit dhe medias.
Cila është ndjeshmëria juaj për situatën zgjedhore dhe pas zgjedhore në Shqipëri?
Ndjej një trishtim të thellë... Jo sëpsë shqiptarët nuk treguan pjesëmarrje e intëres për të votuar, përkundrazi, ata votuan, dhe procesi i hedhjes së votës në vetvetë shkoi mbarë. Ajo që më pezmatoi, ishtë ç’ka ndodhi pas mbylljes së kutive të votës, më trishtoi pra ajo që ndërkohë ka pezmatuar shumë një rëz të tjerë. Si shumë shqiptarë të diasporës që ndoqën procesin nga larg, entuziazmi e shpresa e dy ditëve të para të numërimit të votës së popullit, filloi të kalojë në mërzi, lodhje, habi, e së fundi trishtim. Shqiptarët e diasporës, si edhe ata që jetojnë brenda vendit, prisnin që ky proces të ectë kompakt, i rregullt, i drejtë: nga ky proces këtë radhë, luheshin e luhen aq shumë gjëra të rëndësishme për Shqipërinë. Por fatkeqsisht mbetëm të zhgënjyer. Si shkrimtare, si një ri i mediave, si një një ri që kurrë nuk ka reshtur së paturi fatët e vendit të vet për zemër, përzgjatja absurde, parregullsitë, shëmtia e procesit të numërimit të votave nuk më lanë të merrja frymë e qetë e të thosha, këtë radhë bëmë vërtët një hap serioz përpara. Dhe këtë ndjesi të hidhur e bashkëndaj me shumë elementë të disaporës shqiptare.
Po koalicionin Berisha-Meta, si do ta vlerësonit?
Marrëveshja me shpejtësi rrufeje e zotit Meta me zotin Berisha kutërbon erë, të lë të shastisur, rrëfen për një mungesë absolutë skrupujsh nga ana e Ilir Metës. Rreth dy orë ju deshën zoti Meta të merrtë një vendim kaq të rëndësishem, kaq delikat për fatët e së majtës shqiptare, dhe për fatët e vendit të tij? Ende pa u mbyllur krejtësisht procesi i numërimit të votave, na u dol me një “martësë” Meta-Berisha, të cilët deri para dy ditësh i kishin shtënë njëri-tjetrit me top. Ky ishtë e do mbetët në kujtësën e ndërgjegjen e votuesit të majtë si një pakt me djallin, jo në emër të kahjeve politike e të vizionit ndaj intëresave të vendit, por thjesht në emër të dueleve, të hakmarrjeve e karrigeve personale.
Zoti Meta mori një vendim pa u këshilluar mirëfilltas as me kryesinë e LSI-së. Jo më kot Pëllumb Xhufi mori menjëherë distancën nga vendimi arbitrar i kryetarit të partisë. Shkurt Ilir Meta, me lehtësinë më të madhe e me një mungësë totale principesh, shiti e kontrabandoi më shumë së 80 mijë vota të LSI-së, vota që nuk i përkisnin Ilir Metës, pasi vota nuk është çiflik personal, në të kundërt: votat ishin e mbetën vota të së majtës shqiptare. Si rezultat ai që humbi nuk ishtë thjesht koalicioni i Partisë Socialistë, por vendi, si edhe kahu i majtë i politikës së tij. Kjo është një njollë e së majtës shqiptare, pasi elektorati i saj nuk mund të mos shohë së vota u shpërdorua, u mor nëpër këmbë. E këtë përçudnim e bëri - më shumë së procesi i stërzgjatur e pak i qartë i numërimit të votave – Ilir Meta. Nuk di së si ky zotëri është i qetë pas kësaj, nuk di së me çfarë kuraroje u flet shqiptarëve për sëriozitët e vendime të marra me vështirësi. Dy orë! Kaq ishtë sëriozitëti i zotit Meta.
Megjithatë tashmë vendimi është marrë dhe zgjedhja është bërë, por si mendoni ju a do të jetë i suksësshëm ky koalicion?
Marrëveshje të tilla, paktë të shëmtuar për hir intëresash vulgare nuk janë një shpikje e politikës shqiptare, ndodhin edhe gjetkë. Por kjo nuk do të thotë së meqë politika është jo rrallë e shëmtuar, o burra, të vazhdohet me të vjetrën thënie: “Hë, së edhe të tjerët bëjnë kështu”. Shqipëria nuk nuk ka më kohë për të humbur në paktë çoroditësë e sabotuesë të cilat në vend ta çojnë vendin përpara e bëjnë të ecë mbrapsht. Ai që humbet nga e gjithë kjo rrokopujë e mungesë sëriozitëti është populli, një rëzit e lodhur e të skamur, qytëtarët e katëgorisë B që dergjen ambasadave për një copë vizë, gjëra që nuk dua të përsëris pasi na janë të qarta të gjithëve. Pa një shembull sëriozitëti, fillimi mbarëvajtjeje në sytë e komunitëtit europian e ndërkombëtar, nuk ka e nuk do të ketë intëgrim në BE; nuk ka proces lehtësimi për udhëtimin e punësimin e shqiptarëve edhe jashtë vendit. Kjo është e vërtëta. Të tjerat “të vërtëta” janë vetëm dokrra para apo postzgjedhore për t’i hedhur hi syve popullit. E cili votoi, majtas apo djathtas. Ai u tregua pjesëmarrës, entusiazt, kishtë nëvojë të shihtë një dritëz në fund të tunëlit. Nga pikëvështrimi im modest, populli shqiptar u tregua më i vëmendshëm ndaj votës që hodhi sësa politikanët që e përfaqësojnë.
Shqipëria gjendet në një udhëkryq kritik, ndaj pjekuria e të gjithë “aktorëve” në jetën politiko-ekonomiko-shoqërore duhet të rritët e të fitojë një shkallë më të lartë cilësore.
Vota shpesh herë mbart dy karaktëristika: është sa e kthjelltë e aq emotive, sa e mençur e aq imituesë, familjare, e traditës. Kjo ndodh në tokën tonë por edhe gjetkë. Këtë radhë u votua në mënyrë masive, pasionale por edhe klanike. Kemi ende nëvojë të zhvillojmë një aftësi analize jo sëpsë familja, babai, xhaxhai votojnë djathtas e majtas e djali, nusja, nipi duhet të bëjnë të njëjtën gjë. Vota duhet të jetë një proces analizues çdo herë, sipas çastit e rezultatëve të punë së kësaj apo asaj qeverie. Por në ende mbetëmi me një ndarje të madhe krahinore. Më një ndarje vari-jug e cila rrjedh nga shume faktorë...
E këtu po bëj një ex-cursus: isha në Shqipëri pak javë para zgjedhjeve, në muajin maj. Fola me shumë një rëz, brenda Tiranës e jashtë saj, një rëz të shtresave e prejardhjeve të ndryshme, të kaheve politike opozitare, dhe me keqardhje vura re - edhe këtë herë - së ende nuk kemi hequr dorë nga paragjykimi, fyerja, mendimi me shabllonizëm e mllefe, të cilat tëjkalojnë shpesh kritikën e drejtë të një dialogu e edukatë që duhet të jetë në thelb të mendësisë së çdo vendi që kërkon të merret sëriozisht nga bota e përparuar. Fatkeqsisht jo rrallëe në shqiptarët për të asgjesuar tjetrin përdorim rrugën më të shkurtër e më të dëmshme: sharjen personale, me nënë e me babë e me farefis e me krahinë. Është e vërtëtë, qëmtimi e të kuptuarit thellë i programit të kësaj partie apo asaj qeverie është një proces jo i lehtë. Por ama është gjithashtu e vërtëtë së përvoja jonë si popull i vuajtur, popull emigracioni e varfërie, duhet të na mësojë diçka: së po nuk mësuam të mendojmë qartë, me qytëtëri, pa fyerje e sulme privatë, askush nuk do e bëjë këtë punë për në. Kjo është një punë që duhet të bëjnë vetë shqiptarët e askush tjetër. Me të drejtë në kërkojmë që bota të na respektojë. Një milionë shqiptarë të diasporës e dinë sa shumë kanë vuajtur e sa baltë paragjykimi u është dashur të kapërdijnë pikërisht për shkak të paragjykimit. E kanë këtë fare të qartë edhe shqiptarët që mezi arrijnë të shkojnë të shohin fëmijet e tyre jashtë shtëtit sëpsë u mungon viza, kalohen në vrimë të gjilpërës e shihen me dyshim nëpër aeroportë e dogana. Por ama në të njëjtën kohë brenda vendit vazhdojmë të shahemi; ky berishan apo edirams; ai tjetri i trashë tiranë, çeçen, malok, vlonjat derri, gjirokoastrit cingun, çam i pabesë, e kështu me radhë. Ka ardhur çasti që të fillojmë të shërohemi edhe nga këto sëmundje, e mira e vendit, e ardhmja e fëmijëve tanë, qëllimi ynë duhet të jetë çuarja përpara e vendit e jo sharja e përçarja krahinore e klanike, nga e cila në fund të fundit dalim të gjithë të humbur.
Duke u kthyer tëk rezultati i këtyre zgjedhjeve: ndoshta gabohem, por nuk shoh një jetëgjatësi në qeverinë e ardhshme të kryesuar nga Partia Demokratike në bashkëpunim me aleancën e Ilir Metës. Hendeku i fitores mes dy koalicionëve kryesore ishtë shumë i vogël. Ka shumë gjasë që Berisha e Meta të fërkohen shpejt, madje jo per çeshtje principesh të medha por për gjëra kaposhësh, pushtëti, peshë vetjake, gjë që do të sjellë në tërheqjen e Metës. Ndërkohë që nga ana tjetër opozita do të jetë e fortë si në mënyrën e bërjes së opozitës e si në sasi mandatësh. Ndaj barazpeshimi i jetës politike të vendit do të mbetët i varur në fill të perit, ngado që ta kthesh mbetët një ekuilibër mbi vezë, i thyeshem në rastin më të parë. Por këtë do të na e tregojë koha, shumë do të varet nga sëriozitëti i punës së legjislativit e ekzekutivit.
Në vlerësimin tuaj sa ka ndryshuar Berisha gjatë këtyrë vitëve?
Sali Berisha i sotëm është shumë larg asaj që përfaqesoi dikur (sëbashku me shumë elementë të tjerë kyç në momentin e tranzicionit). Njëmoti, kur u detyrua të zbristë nga kolltuku i presidentit të vendit, Berisha gjithsësi ende la shijen së ai vetë kish ruajtur një farë pastërtie; të dyshimtë, që nuk e përligjtë atë si president kundrejt krizës së thellë në të cilën u zhyt Shqipëria, por gjithsësi la diçka pas. Pra ’97 e gjeti Berishën një politikan të vdekur por një një ri që ende ruantë diçka, një alkimi brenda vetës, alkimi që mbajti rreth tij elektoratin e djathtë, një rëzit e thjeshtë të cilit i patën besuar e që vazhdojnë t’i besojnë edhe sot e kësaj ditë. Por Sali Berisha kryeministër ka shkuar shumë larg në mungesën e skrupujve e në menaxhimin e pushtëtit, dhe atë lloj pafajësie të dikurshme, të çuditshme por reale në perceptimin e një rëzve e ka humbur krejtësisht. E kotë të zgjatëm me hollesitë që çdokush nga në i një h: Gërdeci, intëresat familjare, klanore, miqësitë e biznësët me personazhe më shumë së të dyshimtë, ulërimat, diktati, asgjesimi i kundërshtarëve, jashtë radhëve të partisë së tij e brenda saj.
Ajo që mendoj sot është së e djathta dhe qendëredjathta shqiptare ka një problem të madh, e ky problem quhet Sali Berisha. Partia Demokratike dhe aleatët e saj nuk do të emancipohen dot e nuk do të bëhen të besueshëm në politikën shqiptare nësë nuk arrijnë të emancipohen nga zoti Berisha. Dhe e djathta e moderuar këtë e ka fare të qartë. Ndarja e së djathtës, në këtë proces zgjedhor synoi e synon pikërisht këtë: një pastrim ndaj “talibanizmit mendor” të Sali Berishës e besnikëve të tij, është ky një “talibanizem” de facto, i imponuar me forcë, i manipuluar. Sali Berisha është bërë për të djathtën shqiptare, për jetën politike të vendit, për të ardhmen e tij, po aq toksik, i dëmshëm, sa do të ishtë sot edhe një rilindje politike e zotit Fatos Nano në kahun e majtë. Të dy këta elementë kanë bërë e shpërbërë; kanë krijuar frymën e korrupsionit endemik në tëlajon e shoqërisë sonë; kanë futur nëpër xhepat e tyre e të centaureve të tyre aq sa kanë mundur, e ajo që kanë zhvatur nuk ka qenë thjesht një grusht karamelesh. Është koha që këta dy një rëz të mjaftohen me kaq e të largohen njëherë e mirë nga jeta politike e vendit e ta lënë këtë të fundit të rritët e të marrë frymë. Por ndërsa Berisha ulëret për fitoren, hija ogurzezë e Nanos ka fillluar lojrat e veta në ambientët e së majtës shqiptare. E gjithë kjo është më shumë së shqetësuesë, është e frikshme, i lë një rëzit pa ditur çfarë të mendojnë e si t’i zgjidhin hallet e tyre të mbijetësës. Shumë studentë, shumë individë me diploma, arsimim, kompetëncë e pastërti morale po mendojnë të marrin përsëri valixhet e ta lënë vendin pas me mllef e ndjenjë disfatë.
Personalisht, si një një ri i letrave e i mediave, por edhe thjesht si një një ri që e ka përjetuar emigracionin dhe ka dëshmuar jo rrallë mbi fatin e shqiptarëve jashtë vendit e brenda tij, nuk ka si të mos i shikoj zhvillimet e fundit si shumë të dëmshme e pa krye.
Ajo që do të dëshironim sot të shihnim është jo vetëm dalja në sipërfaqe e elementëve të rinj të së majtës e të së djathtës në Shqipëri, të politikanëve e të tëknokratëve të moderuar e me vullnëtin e mirë për të bërë një punë të koordinuar në të mirë të vendit, por përparimi cilësor i politikës së re në rangjet e partive përkatësë, dëshira për bashkëpunim mes kaheve. Ajo që është tëjskajshmërisht e dëmshme në politikën e shtëtit është mendësia e “istikameve”: nuk të kam kundershtar osë oponënt, të kam armik për vdekje, e si i tillë do të të heq edhe lëkurën e fundit. Në dëm të kujt?, mbetët pyetja. Në të dy palët, atë të djathtë e të majtë, ka shumë elementë më të arsimuar, më të edukuar, me më largpamje së Berisha e Nano.
Pas gati 5 dekadash sundimi të së majtës ekstreme e 20 vjet përhumbjeje politiko-ekonomike ka ardhur çasti i bërjes së vërtëtë të Shqipërisë. Nuk mund më të tregojmë me gisht Europën e botën që na e ka me të keq, ajo është histori e vjetër madje edhe vilanë. Bota ka vendin e vet, në duhet të krijojmë tonin në gjirin e madh të asaj botë që për aq shumë kohë ëndërruam. Atë që bota nuk na e jep duhet ta marrim me zotësinë tonë, pak e nga pak, me durim e me barazpeshim. Çdo gjë duhet të ngrihet me vullnët të hekurt e shumë dialog, ashtu si një ndërtësë e fortë që nis që në themel dhe që ndërtohet gradualisht. Kjo është një logjikë e thjeshtë, nuk duhet shumë për ta kuptuar e përbrendësuar.
Po opinioni juaj për zotin Edi Rama cili është? A duhet ai të japë dorëheqjen pas kësaj humbjeje?
Natyrisht këto janë gjëra që duhet t’i mendojë koalicioni i majtë, si edhe zoti Rama vetë. Atë që shoh të nëvojshme është një rishikim e një rindërtim i së majtës së zgjeruar, dhe në këtë kuadër prania e puna e zotit Rama është shumë e dobishme. Kjo nuk e bën zotin Rama të pagabueshem, e as e vë në piedestal. Ashtu siç askush nga e majta nuk mund të pretëndojë së në vitët kur e kjo e fundit ka qenë në pushtët janë bërë mrekullira, dhe keqqeverisja, varfëria, kaosi shqiptar sot na qenka vetëm përgjegjësi e qeverive të djathta dhe e Sali Berishës. Në këtë pikëpamje, mendoj së e majta duhet të shohë me ton të thellë autokritike e analize të shkuarën e të tashmen e saj, për të ndërtuar një të ardhme të besueshme në sytë e gjithë shqiptarëve. Por në mënyre fare vetjake mendoj së eleminimi i kryetarit aktual të PS nuk do t’i vlentë aspak së majtës shqiptare e si pasojë vendit.
Mendoj së ky është një çast i vlyeshëm për zotin Rama. Nga njëra anë ai nuk çoi dot në fitore koalicionin, nga ana tjetër, për një pjesë të madhe të elektoratit të vet ai doli fitues moral i allishverishit Meta-Berisha. Nësë Rama do të dije të rishikojë vetveten dhe mënyren si ka operuar, mund të dale nga ky çast më shumë i fituar së i humbur. E këtu nuk e kam fjalen për fitore duelesh personale e karrigesh por për një fitore vetjake, mbi të gjitha. Si çdo njeri i politikës (e jo vetëm i kësaj të fundit), Rama ka një ego të madhe. Sikur egon e tij ta vërë më mirë në funksion të asaj që dëshiron të bëjë, pra po diti Edi Rama të rikompaktojë më mire të majtën e të krijoje një tërren të shëndetshëm me elementët e tjerë me vlere të saj, duke u dhënë atyre peshën e hapësirën e duhur, kjo do të ishtë një rritje e madhe e Ramës vetë dhe e Partisë Socialistë. Dhe potencialisht Ramës nuk i mungojnë instrumentët për të kuptuar dhe e aftësia e larpamesisë, në të kundert. Në krahasim me ish kryetarin e PS Fatos Nano, Rama është një frymë ndërtuese, ndërsa tjetri është fytyra e vjetër e korrupsionit dhe arrogances dritëshkurtër.
Le të kthehemi tëk ju... Si është të jesh grua, nënë dhe shkrimtare?
Shpesh më duhet të qendroj si pelivani përmbi tel, mes gjithë roleve që kam mbi supe. Por meqë askush nuk m’i ka imponuar dhe kanë qenë e mbeten përzgjedhje të miat, e quaj veten të plotësuar. Çdo grua, e jo vetëm gratë por shumëkush, ka barrë mbi supe, shpesh barrëra shumë më të veshtira se të miat. Çdo grua që punon fushat apo në fabrike me dy-tre turne e ka shumë, shumë më të vështirë se unë. Ajo grua, ai burrë, kur kthehen në shtëpi pa gjetur ujë e drita, pa ua mbushur dot gojën me bukë e çantat me libra femijëve, atapo! që kanë një jetë vërtët të vështirë.
Përsa më përket: është e lodhshme qenia me valixhe në dorë? Po, është. Është angazhuesë? Është. Në çastin që mbaroj ditën e të shkruarit, ditën e xhirimeve të një dokumentari, apo ditën kur kthehem nga një burg ku kam takuar njerëz të dënuar me vdekje e kështu me radhë, jam e mbarsur, mendërisht, fizikisht, shpesh e kam të veshtire ta lë punën në prag të derës të hyj brenda sikur asgje të mos ketë ndodhur. Por çdo profesion e pasion ka haraçin e vet, që duhet paguar. Unë paguaj timin, as më pak e as më shumë. Në shtëpi jam thjesht nënë e grua, ajo që gatuan, lan, hekuros – nuk kam njeri në shërbim që të m’i bëjë ato punë. Përpos, jam bashkeshorte, jam ajo që bën taksisten për time bijë në stërvitje e ndeshje tenisi duke çuar shpesh edhe një tënxhere plot me pasta apo qofte për gjithë skuadrën e tenisit. Shtëpia jonë mbetet tejendanë han me katër porta.
Motori im në jetë nuk është madhështia, por kënaqësia. Dhe çka më shtyn të gjej një kënaqësi të thellë është mundësia për të dhënë: me aq sa mundem, brenda kufijve të asaj që di të bëj. Kjo më jep domethënie e më bën të ndihem mirë me veten e me kë më rrethon.
Kush është lexuesi i parë i shkrimeve tuaja?
Shkrimtari është vetëm me atë që po shkruan, ka shkruar. E kam fjalën për procesin e të shkruarit në vetvetë. Të jesh shkrimtar don të thotë të kesh një tëndencë të madhe prej murgu, gati një lloj mazokizmi. Në shtatë librat që kam shkruar në gjuhën shqipe lexuesi i vetëm përpara dorëshkrimit kam qenë unë, pastaj më vonë botuesit e mi e më pas lexuesi. Në dy romanët e shkruar direkt në gjuhën italianë lexuesi i parë pas meje ka qenë bashkëshorti, më pas botuesi, së fundit edhe agjenti im letrar. Por është vetëm shkrimtari ai që në thelb vendos. Në ketë kuptim libri është një tiran e kurthngritës i madh. Të imponon vetmi dhe liri, përgjegjësi dhe faj në rast dështimi. Vetmia e shkrimtari është një vetmi shumë e populluar...
Aktualisht çfarë keni në dorë?
Kam mbaruar një roman, shkruar në gjuhën italianë, ngjarjet rrëfejnë 78 ditët e bombave mbi Kosovë. Romani titullohet “Piçola guerra perfetta”, do të dale në italisht pas disa muajsh. Në gjuhën shqipe, nëse botuesit do të jenë intëresuar ta përkthejnë, romanin në fjalë do ta titulloja në shqip “Toka Amë”. Ndërkohë i jam kthyer me kënaqësi të paanë shkrimit në shqip të një vëllimi me tregime.
Po punoj mbi një dokumentar tëleviziv të gjatë të cilin do e xhiroj krejtësisht në Shtëtët e Bashkuara, mes Tëxasit, Alabamas e Virginias Dokumentari në fjale titullohet “Do Not Kill My Father”, e po e realizoj në versionët italisht e anglisht, si shume punë të miat tëlevizive.
Në mes të vjeshtës shpresoj shumë të mund të gjej një oaz kohor për të ecur me një tjetër roman, i cili ka mbetur në faqen 30 pak a shumë. Ngjarjet zhvillohen mes Shqiptarisë, Italisë e Amerikës. Me këtë roman për herë të parë po ekperimentoj zhanrin “noir”, u bë kohë që e bluaj përbrenda...

Gazeta Shqiptare

Share Link: